Virus Nipah tại Ấn Độ đang trở thành mối lo ngại lớn đối với sức khỏe cộng đồng khi liên tục ghi nhận các ca nhiễm mới với tỷ lệ tử vong cao. Đây là một trong những loại virus nguy hiểm có khả năng lây truyền từ động vật sang người và thậm chí lây từ người sang người. Vậy Virus Nipah Ấn Độ là gì? Đã có vaccine phòng ngừa chưa và làm thế nào để bảo vệ bản thân hiệu quả? Y khoa Diamond sẽ giúp bạn hiểu rõ và chủ động phòng tránh.

1. Virus Nipah là gì? 

Virus Nipah (NiV) là một loại virus nguy hiểm thuộc họ Paramyxoviridae, được ghi nhận lần đầu vào năm 1999. Chỉ vài năm sau, đến năm 2001, virus này tiếp tục xuất hiện tại Bangladesh và lan sang Ấn Độ, gây ra nhiều đợt bùng phát dịch nghiêm trọng tại khu vực Nam Á.

Điều khiến virus Nipah đặc biệt nguy hiểm là tỷ lệ tử vong rất cao, dao động từ 40% đến 75%. Bệnh có thể tiến triển nhanh, gây viêm não cấp, rối loạn ý thức, hôn mê và thậm chí dẫn đến tử vong chỉ trong vòng 24–48 giờ nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời.

Trước nguy cơ virus Nipah tái xuất hiện tại một số khu vực trong thời gian gần đây, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã xếp NiV vào nhóm các tác nhân gây bệnh có nguy cơ cao đối với sức khỏe toàn cầu.

2. Nguồn lây của Virus Nipah?

Virus Nipah có khả năng xâm nhập vào cơ thể người thông qua nhiều hình thức khác nhau, trong đó phổ biến nhất gồm ba con đường chính sau:

1. Lây nhiễm từ động vật sang người

Nguồn chứa virus Nipah tự nhiên là dơi ăn quả, đặc biệt thuộc nhóm Pteropus. Từ dơi, mầm bệnh có thể lan sang các loài động vật sống gần con người như lợn, dê, chó, mèo và gia súc. Trong tự nhiên, động vật dễ nhiễm virus khi ăn trái cây bị nhiễm dịch tiết của dơi hoặc sử dụng nguồn nước có chứa chất thải của chúng.

Tại các khu chăn nuôi tập trung, môi trường nuôi nhốt dày đặc tạo điều kiện cho virus lan truyền nhanh giữa các cá thể thông qua đường hô hấp và dịch cơ thể. Những động vật này trở thành cầu nối trung gian, làm tăng nguy cơ lây nhiễm sang người. Con người có thể mắc bệnh khi tiếp xúc trực tiếp với động vật nhiễm virus hoặc tiếp xúc với nước tiểu, phân, nước bọt của chúng mà không có biện pháp bảo hộ phù hợp.

2. Lây qua thực phẩm không đảm bảo an toàn

Virus Nipah cũng có thể xâm nhập vào cơ thể người thông qua việc tiêu thụ thực phẩm bị nhiễm bẩn. Trái cây bị dơi tiếp xúc, chưa được rửa sạch hoặc gọt vỏ kỹ có thể mang theo virus. Khi ăn trực tiếp những thực phẩm này, nguy cơ nhiễm bệnh sẽ tăng lên đáng kể.

Thực tế cho thấy tại một số khu vực như Bangladesh và Ấn Độ, đã ghi nhận các trường hợp lây nhiễm trực tiếp từ dơi sang người thông qua việc sử dụng các sản phẩm thực phẩm tự nhiên bị nhiễm virus, mà không cần qua động vật trung gian.

3. Lây truyền giữa người với người

Virus Nipah có thể truyền từ người bệnh sang người lành thông qua tiếp xúc gần với máu, dịch tiết hô hấp hoặc các chất bài tiết khác. Tuy nhiên, virus không lây lan qua không khí như một số bệnh truyền nhiễm đường hô hấp khác.

Nguy cơ lây nhiễm chủ yếu tập trung ở những người chăm sóc, nhân viên y tế hoặc người thân tiếp xúc gần với bệnh nhân mà không áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng hộ cá nhân. Phần lớn các ổ dịch được ghi nhận xảy ra trong phạm vi gia đình hoặc cơ sở y tế, thay vì lan rộng trong cộng đồng.

3. Triệu chứng khi nhiễm virus Nipah 

Nhiễm virus Nipah thường khởi đầu với những biểu hiện khá giống cảm cúm thông thường, nhưng bệnh có thể tiến triển rất nhanh và để lại hậu quả nghiêm trọng nếu không được phát hiện kịp thời.

Giai đoạn khởi phát:

Ở thời điểm đầu, người bệnh thường có các dấu hiệu toàn thân như sốt cao, đau đầu, mệt mỏi, đau nhức cơ thể, buồn nôn hoặc nôn và cảm giác đau rát họng. Do các triệu chứng này tương tự cúm mùa hoặc viêm đường hô hấp, bệnh dễ bị bỏ sót hoặc chẩn đoán nhầm.

Giai đoạn tiến triển nặng:

Khi virus xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương, tình trạng sức khỏe có thể xấu đi nhanh chóng. Người bệnh bắt đầu xuất hiện các biểu hiện thần kinh như chóng mặt, rối loạn tri giác, lú lẫn, co giật và có thể phát triển thành viêm não cấp. Trong nhiều trường hợp nghiêm trọng, bệnh nhân có thể rơi vào trạng thái hôn mê chỉ trong vòng 24–48 giờ sau khi xuất hiện triệu chứng thần kinh đầu tiên. Song song đó, một số bệnh nhân còn gặp biến chứng hô hấp nặng như khó thở, viêm phổi nặng hoặc suy hô hấp cấp.

Di chứng sau nhiễm bệnh:

Ngay cả khi vượt qua giai đoạn nguy kịch, người bệnh vẫn có nguy cơ đối mặt với các di chứng thần kinh kéo dài. Những hậu quả này có thể bao gồm co giật tái diễn, thay đổi hành vi, suy giảm trí nhớ, khó khăn trong vận động và giảm khả năng tập trung. Đáng lưu ý, virus Nipah có thể gây tái phát viêm não sau nhiều tháng hoặc nhiều năm, một đặc điểm hiếm gặp so với nhiều bệnh truyền nhiễm khác.

4. Virus Nipah đã có vaccine chưa?

Hiện nay, vẫn chưa có vaccine phòng ngừa hay thuốc điều trị đặc hiệu, khiến virus Nipah trở thành mối đe dọa nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng. 

Việc điều trị chủ yếu là:

• Điều trị triệu chứng
  
  
• Chăm sóc tích cực
  
  
• Hỗ trợ hô hấp và kiểm soát biến chứng
  
  

Do đó, phòng ngừa vẫn là biện pháp quan trọng và hiệu quả nhất.

5. Cách phòng ngừa virus Nipah hiệu quả?

Để giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm virus Nipah, việc chủ động phòng ngừa từ môi trường sống, thực phẩm đến tiếp xúc cá nhân là yếu tố then chốt. Dưới đây là những biện pháp quan trọng được các cơ quan y tế khuyến cáo:

5.1 Hạn chế nguồn lây từ dơi và thực phẩm tự nhiên

Người dân cần tránh tiếp xúc với dơi, đặc biệt là dơi ăn quả – nguồn chứa virus Nipah trong tự nhiên. Không sử dụng trái cây có dấu hiệu bị động vật gặm nhấm hoặc rơi rụng không rõ nguồn gốc; trái cây trước khi ăn cần được rửa sạch, gọt vỏ cẩn thận và chế biến hợp vệ sinh. Tại những khu vực có nguy cơ cao, việc không sử dụng các sản phẩm thực phẩm thô dễ bị dơi tiếp xúc được xem là biện pháp phòng ngừa quan trọng theo khuyến cáo của các tổ chức y tế quốc tế.

Bên cạnh đó, các loại cây thường thu hút dơi nên được bố trí xa khu dân cư, chuồng trại và khu vực chăn nuôi để giảm nguy cơ lây lan mầm bệnh.

5.2 Đảm bảo an toàn trong chăn nuôi và tiếp xúc với động vật

Không tiếp xúc trực tiếp với động vật có biểu hiện bệnh hoặc nghi ngờ nhiễm virus. Trong trường hợp cần xử lý, giết mổ hoặc tiêu hủy động vật nghi nhiễm, người chăn nuôi phải sử dụng đầy đủ đồ bảo hộ cá nhân như găng tay, quần áo bảo hộ và tuân thủ các quy trình vệ sinh, khử trùng chuồng trại. Việc cách ly kịp thời đàn vật nuôi khi phát hiện dấu hiệu bất thường giúp hạn chế nguy cơ lây lan diện rộng.

5.3 Phòng ngừa lây truyền giữa người với người

Người dân nên hạn chế tiếp xúc gần với người có triệu chứng nghi ngờ nếu không có biện pháp bảo vệ phù hợp. Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn, đặc biệt sau khi ra ngoài hoặc tiếp xúc với người khác, là thói quen cần duy trì.

Khi chăm sóc người nhiễm hoặc nghi nhiễm virus Nipah, cần sử dụng khẩu trang, găng tay và tránh dùng chung các vật dụng cá nhân để giảm nguy cơ phơi nhiễm.

5.4 Tuân thủ nghiêm ngặt các biện pháp y tế và theo dõi sức khỏe

Nhân viên y tế phải thực hiện đầy đủ các biện pháp phòng ngừa chuẩn, sử dụng phương tiện bảo hộ cá nhân và đảm bảo an toàn sinh học trong quá trình xử lý mẫu bệnh phẩm từ người hoặc động vật nghi nhiễm.

Ngoài ra, người dân được khuyến cáo hạn chế di chuyển đến những khu vực đang ghi nhận dịch bệnh do virus Nipah. Trong vòng 14 ngày sau khi trở về từ vùng có dịch, nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như sốt, đau đầu, mệt mỏi, rối loạn ý thức hoặc co giật, cần nhanh chóng đến cơ sở y tế gần nhất, hạn chế tiếp xúc với cộng đồng và chủ động cung cấp thông tin dịch tễ cho nhân viên y tế.

Virus Nipah Ấn Độ là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm với tỷ lệ tử vong cao và hiện chưa có vaccine hay thuốc điều trị đặc hiệu. Trong bối cảnh nguy cơ dịch bệnh vẫn tiềm ẩn, việc nâng cao ý thức phòng ngừa, giữ gìn vệ sinh cá nhân, đảm bảo an toàn thực phẩm và tuân thủ khuyến cáo của cơ quan y tế là yếu tố then chốt giúp giảm nguy cơ lây nhiễm. Chủ động bảo vệ sức khỏe không chỉ cho bản thân mà còn cho cộng đồng chính là cách phòng dịch hiệu quả nhất hiện nay.